اسراف در بازی‌های رایانه‌ای

اختصاصی شبکه اجتهاد:یکی از ادله‌ای که امکان تطبیق آن بر استفاده از بازی‌های رایانه‌ای وجود دارد، «اسراف و تبذیر» است. به این بیان که استفاده از این بازی‌های و صرف زمان و مال برای آن‌ها، نوعی اسراف بوده و حرام است. حجت‌الاسلام دکتر علی شریفی، استاد جامعه‌المصطفی‌العالمیه شهر قم، در این یادداشت، به امکان تطبیق حکم اسراف در وقت و مال بر استفاده از بازی‌های رایانه‌ای می‌پردازد.


در این نوشته، امور زیر بررسی خواهد شد:

۱. معنای اسراف

۲. حکم اسراف

۳. انطباق اسراف بر مصرف مال و وقت در بازی‌های رایانه‌ای

۱. معنای لغوی اسراف و تبذیر

الف) اسراف

اسراف در لغت به چهار معنا به کار رفته است:

  1. خروج از اعتدال (ضد القصد)
  2. غفلت و جهل
  3. کشش و جاذبه
  4. تبذیر۱

مرحوم نراقی در عوائد الایام، بعد از نقل کلمات لغویین، مفسرین و برخی روایات در معنای اسراف، نتیجه می‌گیرد که اگر موضوع اسراف مال باشد، دو معنا بیشتر ندارد و آن دو عبارت است: «از مصرف مال در راه گناه و تجاوز از حد اعتدال». اما از آنجا که مصرف مال در مسیر گناه نیز در واقع مصداق تعبدی تجاوز از حد است، می‌توان گفت که همه معانی که فقها و مفسران برای اسراف بیان کرده‌اند، به معنای لغوی آن، یعنی تجاوز از حد اعتدال برمی‌گردد.۲

محقق اردبیلی می‌گوید: اگر مال را در چیزی مصرف کند که عقلاً یا شرعاً شایسته نیست، اسراف است۳ اما اینکه معیار شایسته نبودن چیست، دو دیدگاه وجود دارد؛ برخی گفته‌اند آن چیزی شایسته نیست که مناسب حال شخص مصرف کننده نباشد. بنابراین، ممکن است برخی مصارف برای انسانی ثروتمند مصداق اسراف نباشد، زیرا مناسب حالش است اما برای یک انسان فقیر همان مصارف مصداق اسراف باشد. معیار دوم این است که مصرف مال، مصداق ضایع کردن مال باشد. به همین دلیل تهیه غذا به میزان بیش از مقدار نیاز ـ در صورتی که دو ریخته شود ـ مصداق اسراف است، اعم از اینکه پختن آن مناسب شأن و جایگاه اجتماعی آن شخص باشد یا نباشد.

شاید به همین دلیل باشد که گفته می‌شود اسراف ضد میانه‌روی است که در سوی دیگر آن تقتیر یا تنگ گرفتن است. در قرآن نیز سفارشی که شده این است که در مصرف مال نباید اسراف کرد و نباید بیش از اندازه زیاد تنگ گرفت و این جزء صفات «عباد الرحمن» دانسته شده است: «وَ الَّذِینَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ یسْرِفُوا وَ لَمْ یقْتُرُوا وَ کانَ بَینَ ذٰلِک قَوَاماً (فرقان/۶۷)»، عباد الرحمن کسانی هستند که هرگاه انفاق کنند، نه اسراف می‌نمایند و نه سخت‌گیری؛ بلکه در میان این دو، حدّ اعتدالی دارند. این معنا در آیه دیگری نیز تکرار گردیده است: «وَ لاَ تَجْعَلْ یدَک مَغْلُولَهً إِلَی عُنُقِک وَ لاَ تَبْسُطْهَا کلَّ الْبَسْطِ (اسراء/۲۹)»، هرگز دستت را بر گردنت زنجیر مکن (و ترک انفاق و بخشش منما) و بیش از حدّ (نیز) دست خود را مگشای.

نتیجه اینکه مصرف مال در مقدار مورد نیاز و مناسب شأن مورد سفارش اسلام و هرگاه خارج از این میزان و معیار باشد، اسراف است.

۲. حکم شرعی اسراف و تبذیر

به هرحال، تردیدی نیست که اسراف و تبذیر به صورت اجمالی حرام است و کسی از فقها را ندیدیم که مخالف آن فتوا داده باشد. مرحوم نراقی حرمت آن را اجماعی، بلکه ضروری دین می‌داند.۴ آیات قرآن و روایات فراوانی نیز در این معنا وارد شده است. برخی از آیات عبارت‌اند از:

إِنَّ اللَّهَ لا یهْدی مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ کذَّاب (غافر/۲۸)

کذلِک یضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ (غافر/۳۴)

وَ الَّذِینَ إِذَا أَنفَقُواْ لَمْ یسْرِفُواْ وَ لَمْ یقْترُواْ وَ کانَ بَینْ‌َ ذَالِک قَوَامًا (فرقان/۶۷)

وَ آتُوا حَقَّهُ یوْمَ حَصادِهِ وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا یحِبُّ الْمُسْرِفینَ (انعام/۱۴۱)

وَ أَنَّ الْمُسْرِفِینَ هُمْ أَصْحٰابُ النّٰارِ (غافر/۴۳)

وَ لَا تُبَذِّرْ تَبْذِیرًا إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کاَنُواْ إِخْوَانَ الشَّیاطِینِ وَ کاَنَ الشَّیطَنُ لِرَبِّهِ کفُورًا (اسراء/۲۷)

در برخی از روایات اسراف و تبذیر جزء گناهان کبیره به حساب آمده است.۵

۳. انطباق اسراف بر مصرف مال و وقت در بازی‌های رایانه‌ای

بازی‌های رایانه‌ای جزء زندگی در دنیای جدید گردیده است. امروزه کمتر کسی را می‌توان یافت که بخشی از مال و وقتش را در این عرصه مصرف نکند. به همین دلیل، این بحث به صورت جدی قابل طرح است که آیا اصولاً اسراف در این عرصه نیز مصداق دارد یا خیر؟ و اگر دارد، حد و مرز آن چیست؟

بازی‌های یارانه‌ای همان‌گونه که زیان‌های بسیاری برای کودکان، نوجوانان و حتی افراد بزرگسال دارد، فواید و آثار مثبتی نیز دارد که روان‌شناسان، متخصصان تعلیم و تربیت و حتی پزشکان از آن‌ها برای مقاصدشان بهره‌برداری می‌کنند. به همین دلیل، مصرف وقت و مال در این زمینه می‌تواند عاقلانه و موجه یا ناموجه، غیرعقلایی و مصداق اسراف باشد. اکنون در مقام آن نیستیم که به صورت دقیق مشخص کنیم کدام‌یک از بازی‌های رایانه‌ای زیان‌بار و غیرعقلایی و کدام‌یک مفید و موجه است، زیرا ما صرفاً از منظر دینی به قضیه نگاه کرده و در مقام بیان حکم شرعی هستیم.

توجه به این نکته ضروری است که انطباق حکم اسراف بر مصرف «مال» بر بازی‌های رایانه‌ای با صرف «وقت» در این عرصه باید به صورت جداگانه مورد بحث قرار گیرد. علاوه بر این، باید یادآور شد که بیشترین مصداق بازی‌های رایانه‌ای نسبت به کودکان و نوجوانان است که فاقد تکلیف می‌باشند. مبتلایان به این بازی‌ها، در میان کسانی که به سنّ تکلیف رسیده و متعلق امر و نهی الهی می‌باشند، کمتر است اما از این جهت که ممکن است برای خرید این بازی‌ها، برای فرزندانشان پول مصرف کنند، باز هم می‌توانند موضوع بحث اسراف قرار گیرند. بنابراین، باید به صورت خلاصه این موضوع در دو محور مورد بحث قرار گیرد:

الف) انطباق حکم اسراف بر مصرف مال برای بازی‌های رایانه‌ای

در این محور می‌توان گفت، با توجه به دو معیاری که برای اسراف بیان کردیم، در اینجا نیز می‌تواند اسراف معنا و مصداق پیدا کند. زیرا بیان گردید که اسراف یا مصرف مال در مواردی است که از دید عقلا توجیه‌پذیر نیست و به نوعی هدر دادن مال است یا اگر هم توجیه‌پذیر باشد، مناسب شأن و جایگاه اجتماعی آن شخص نیست. بنابراین، مصرف مال در بازی‌های رایانه‌ای که جز سرگرمی هیچ توجیهی ندارد یا چه‌بسا باعث می‌شود انسان از کارهای مفید باز بماند، چنین مصرفی، مصداق اسراف بوده و مشمول حکم حرمت است. البته در بازی‌ها، هنوز مسئله شأن و جایگاه اجتماعی، آن‌گونه که باید مطرح نگردیده است؛ به عبارت دیگر، چنین نیست که برخی از بازی‌ها مخصوص مثلاً مختص طبقه اشراف بوده و مناسب شأن و جایگاه اجتماعی طبقات کم‌درآمد نباشد. البته برخی بازی‌های اینترنتی که ورود به آن‌ها نیازمند پرداخت مبالغ قابل توجه است، ممکن است برای افرادی که درآمد کافی برای اداره زندگی روزمره خود ندارند، مصداق اسراف باشد.

ب) انطباق حکم اسراف بر مصرف وقت برای بازی‌های رایانه‌ای

ما در میان آیات و روایات، آیه یا روایتی نیافتم که بر هدر دادن وقت، اطلاق اسراف شده باشد اما بدون شک ادله دیگری برای حرمت این کار وجود دارد. بسیاری از بازی‌های رایانه‌ای اگر توجیه عقلایی یا فایده‌ای نداشته باشند، مصداق کار لغو و لهو است و در آیات فراوان کار لهو و لعب مذمت گردیده است. مثلاً یکی از صفات مؤمن این دانسته شده که کار بیهوده انجام نمی‌دهد: «وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ (مؤمنون/۳)»؛ چون به کار بیهوده برسند، با بزرگواری از کنار آن می‌گذرند: «وَ إِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِراماً (فرقان/۷۲)»؛ و هرگاه سخن بیهوده بشنوند، از آن دوری می‌کنند: «وَ إِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ (قصص/۵۵)»

نتیجه اینکه با توجه به معنای اسراف و معیاری شرعی که برای اسراف بیان گردیده است، مصرف مال در بازی‌های رایانه‌ای اگر هدف و توجیه عقلایی نداشته باشند، مصداق اسراف بوده و حرام است اما صرف وقت، مصداق اسراف نیست، اگرچه بر اساس معیارهای دیگری همچون لهو و لعب می‌تواند حرام باشد.

 

پی‌نوشت‌ها:

۱) کتاب العین، ج ۷، ص ۲۴۴؛ صحاح اللغه جوهری، ج ۴، ص ۱۳۷۳؛ نهایه ابن اثیر، ج ۲، ص ۳۶۱.

۲) عوائد الایام، ص ۶۲۵.

۳) زبده البیان، ص ۴۸۸.

۴) عوائد الایام، ص ۶۱۵.

۵) عیون اخبار الرضا، ج ۲، ص ۱۲۷.